Wychowanie w małżeństwie i rodzinie

Adpocja w rodzinie

Adopcja (łac. adoptio – usynowienie) jest to przysposobienie cudzego dziecka i uznanie go za własne, w wyniku czego pomiędzy nim a nową rodziną powstają relacje prawne, takie jak w rodzinie biologicznej.

Adopcja jest aktem prawnym, na mocy którego następuje pełne włączenie dziecka – biologicznie niespokrewnionego do nowej rodziny, przy jednoczesnym całkowitym zerwaniu więzi z rodziną naturalną. W polskim prawie adopcja określana jest jako „przysposobienie”, co oznacza powstały z woli osób zainteresowanych stosunek prawny, jaki istnieje między rodzicami a dzieckiem. Przysposobienie dokonywane jest na wniosek osoby przysposabiającej konstytutywnym orzeczeniem sądu opiekuńczego. Wywołuje ono skutki nie tylko między stronami przysposobienia, lecz także wobec wszystkich innych członków rodziny.

Adopcja jest optymalnym modelem opieki nad dzieckiem całkowicie osieroconym. Regulowana jest ona przepisami prawa polskiego (art. 114-127 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), uznanymi także na forum prawa kanonicznego (kan. 110 Kodeksu prawa kanonicznego stanowi: „Dzieci adoptowane zgodnie z przepisami prawa cywilnego uważane są za dzieci tego lub tych, którzy je adoptowali”). Ponadto w prawie kanonicznym adopcja jest podstawą małżeńskiej przeszkody pokrewieństwa prawnego: „Nie mogą ważnie zawrzeć małżeństwa ze sobą ci, którzy są związani pokrewieństwem prawnym powstałym z adopcji, w linii prostej lub w drugim stopniu linii bocznej” (kan. 1094 KPK); obejmuje ona linię prostą oraz drugi stopień linii bocznej. W świeckim prawie polskim zakres tej przeszkody jest węższy (art. 15 § 1 k.r.o.).

Normy prawne określają szereg przesłanek, które warunkują możliwość dokonania tego aktu. Przysposobić można tylko osobę małoletnią (od 6 tygodnia życia do 18 lat) i dla jej dobra. Rodzicami adopcyjnymi mogą zostać małżonkowie, ale również osoba samotna. Jeśli formalnie adoptuje jeden małżonek, nie może tego uczynić bez zgody współmałżonka (art. 116 k.r.o.). Polskie prawo nie zezwala na przysposobienie dziecka przez rodzeństwo, osoby żyjące w konkubinacie, czy w związkach homoseksualnych.Pomiędzy osobą adoptującą i adoptowaną musi istnieć odpowiednia różnica wieku (jaka zazwyczaj występuje między rodzicami a dziećmi, tzn. minimum 18 lat), przysposabiający musi mieć pełną zdolność do czynności prawnych, pełnię praw cywilnych i obywatelskich. Jeśli osoba przysposabiana ukończyła 13 lat, wymagana jest jej zgoda na przysposobienie, a jeśli znani są rodzice osoby adoptowanej i nie zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, potrzebna jest także ich zgoda.

Dziecko adoptowane otrzymuje nazwisko adoptującego oraz nabywa uprawnienia i obowiązki wynikające z pokrewieństwa. Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie. Podkreślane jest znaczenie stosowania zasady równego traktowania dzieci przysposobionych i dzieci naturalnych – adoptio naturam imitatur.

Ze względu na potrzebę chronienia małoletnich przed zaburzeniami emocjonalnymi, wynikającymi z rozdzielenia dziecka z rodziną biologiczną (choroba sieroca), wskazane jest jak najszybsze przeprowadzenie adopcji. Warunkiem skierowania dziecka do adopcji jest zrzeczenie się przez rodziców biologicznych praw rodzicielskich lub pozbawienie ich praw rodzicielskich przez sąd. Brak zrzeczenia się praw rodzicielskich przez rodziców biologicznych dziecka w sposób istotny decyduje o tym, że bardzo wiele dzieci przebywa w placówkach pieczy zastępczej nawet do czasu uzyskania pełnoletności. Pozostałe okoliczności, które umożliwiają wszczęcie procedury adopcyjnej, to śmierć rodziców biologicznych lub sytuacja, gdy są oni nieznani.

W polskim systemie prawnym przewidziane są trzy formy przysposobienia:

1) Całkowite, czyli pełne nierozwiązywalne (adoptio plenissima).

Sąd wydaje orzeczenie o ustanowieniu adpocji w sytuacji, gdy rodzice wyrazili zgodę na przysposobienie dziecka, bez wskazania osoby przysposabiającej (zgoda in blanco) lub gdy rodzice dziecka nie żyją. Rodzice biologiczni wyrażając zgodę na adopcję, przystają na zerwanie wszelkich więzów z dzieckiem, a tym samym i na to, że nie będą znali nazwiska ani też miejsca zamieszkania osób przyspasabiających ich dziecko. Obligatoryjnie sporządzany jest nowy akt urodzenia dla adoptowanego dziecka z wpisaniem jako rodziców osoby przysposabiające. Dziecko otrzymuje nazwisko rodziców adopcyjnych oraz uzyskuje uprawnienia do dziedziczenia po nich i ich krewnych. Przysposobienie całkowite jest nierozwiązywalne.

2) Pełne rozwiązywalne (adoptio plena).

Skutkuje powstaniem takiego stosunku prawnego, jaki istnieje pomiędzy rodzicami a dziećmi. Ustaje natomiast dotychczasowa władza rodzicielska biologicznych rodziców, jak również obowiązki i uprawnienia alimentacyjne między przysposobionym a jego naturalnymi krewnymi. Przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim. Przysposobiony nabywa prawa i obowiązki w stosunku do rodziców adopcyjnych oraz ich krewnych. Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, władza rodzicielska przysługuje obojgu małżonkom wspólnie. O sporządzeniu nowego aktu urodzenia z wpisaniem rodziców przysposabiających orzeka sąd na podstawie wniosku adoptujących lub dziecka, które ukończyło trzynaście lat. Adoptowane dziecko otrzymuje nazwisko nowych rodziców lub, na życzenie przysposabianego i za zgodą adoptujących, dwuczłonowe: złożone z dotychczasowego i nazwiska przyspasabiających. Na wniosek przysposabiającego sąd może zmienić dotychczasowe imię dziecka. Jeżeli przysposobiony ukończył trzynaście lat, może to nastąpić tylko za jego zgodą.

3) Niepełne(adoptio minus plena).

Ma ono charakter wyjątkowy i jest orzekane bardzo rzadko. Współcześnie ten rodzaj przysposobienia został wyparty przez instytucję rodzin zastępczych.Sąd ustanawia przysposobienie niepełne tylko na wyraźne żądanie przysposabiającego oraz za zgodą osób, których zgoda jest w takich sytuacjach wymagana.Skutki adopcji niepełnej dotyczą tylko relacji pomiędzy dzieckiem a przysposabiającym, w przyszłości mogą rozciągać się także na zstępnych przysposobionego. Adoptowane dziecko podlega władzy rodzicielskiej przysposabiającego (ustaje władza rodziców naturalnych), otrzymuje jego nazwisko i dziedziczy po nim. Nie powstaje stosunek prawnorodzinny między przysposobionym i jego zstępnymi, a krewnymi rodziców adopcyjnych. Nie wygasają stosunki prawne dziecka z jego biologiczną rodziną. W czasie trwania przysposobienia nie istnieją uprawnienia alimentacyjne, ale po jego rozwiązaniu zaczynają obowiązywać. Przysposobienie niepełne nie może być orzeczone w razie wyrażenia przez rodziców biologicznych zgody, bez wskazania osób przysposabiających.

Z ważnych powodów stosunek przysposobienia pełnego lub niepełnego może ulec rozwiązaniu na wniosek przysposabiającego, prokuratora lub przysposobionego, jeśli nie narusza to dobra tego ostatniego (art. 125 i 127 k.r.o.).

Adopcja związana z przeniesieniem dziecka do innego kraju może nastąpić wówczas, jeżeli nie ma ono szans na umieszczenie w rodzinie zastępczej lub adopcyjnej w Polsce. Adopcja zagraniczna może zostać przeprowadzona tylko wtedy, gdy jest to jedyny sposób, by zapewnić dziecku odpowiednie środowisko rodzinne. Istotną sprawą jest troska o stworzenie gwarancji, aby sytuacja dziecka przysposobionego do innego kraju i jego poziom życia były co najmniej takie same jak w przypadku adopcji krajowej. Przysposobienie zagraniczne staje się szansą dla dzieci przewlekle chorych i niepełnosprawnych, dla których trudno znaleźć polską rodzinę. Adopcja zarówno krajowa, jak i zagraniczna powinny być orzekane dla dobra dziecka. Należy podkreślić, iż adopcja jest aktem prawnym ustanawiającym na stałe nową rodzinę dla dziecka. Natomiast rodzinne placówki opiekuńczo-wychowawcze i rodziny zastępcze sprawują opiekę tymczasową, maksymalnie do osiągnięcia pełnoletności przez wychowanka.

Adopcja oznacza zatem zerwanie wszystkich więzi formalnych i prawnych z rodzicami naturalnymi i pełne włączenie dziecka do nowej rodziny. Powstała więź formalno-prawna powinna być dopełniona akceptacją uczuciową i duchową, zbudowaną na dążeniu do szczęścia dziecka i osób przyspasabiających. Adopcja nie powinna być traktowana jako forma rekompensaty biologicznej bezdzietności, konieczne jest rozpoznanie możliwości psychicznych i fizycznych oraz motywacji nowych rodziców.

Za przebieg procesu przygotowania kandydatów do adopcji odpowiadają ośrodki adopcyjno-opiekuńcze, natomiast sąd rodzinny na podstawie opinii kwalifikacyjnych ośrodków podejmuje decyzję o przekazaniu dziecka nowym rodzicom.Kandydaci na rodziców adopcyjnych poddawani są procedurze przygotowawczej i ocenie ich kwalifikacji przez osoby reprezentujące dobro dziecka.

Małżonkowie lub osoba samotna zainteresowani przysposobieniem dziecka w pierwszej kolejności kontaktują się z ośrodkiem adopcyjno-opiekuńczym. Podczas pierwszego spotkania zostaje przedstawiona im procedura kwalifikacyjna. Kandydaci informowani są o zaświadczeniach koniecznych do wszczęcia postępowania. W większości ośrodków w Polsce wymagane są następujące dokumenty:

- odpis aktu małżeństwa,

- zaświadczenie o niekaralności w formie wpisu z rejestru skazanych,

- zaświadczenie o braku zdrowotnych przeciwwskazań do adopcji wydane przez lekarza pierwszego kontaktu dla obojga kandydatów osobno,

- zaświadczenie z Poradni Zdrowia Psychicznego oraz Poradni Odwykowej,

- zaświadczenie o zatrudnieniu i zarobkach,

- wypis z rejestru oraz PIT za ostatni rok,

- opinia z zakładu pracy,

- zaświadczenie o leczeniu w kierunku niepłodności;

- inne dokumenty, np. listy referencyjne, opinie środowiskowe z odręcznym podpisem.

Niektóre ośrodki katolickie wymagają zaświadczenie od proboszcza parafii, na terenie której mieszkają kandydaci.

W kolejnych etapach procedury mają miejsce rozmowy psychologów i pedagogów z przyszłymi rodzicami dotyczące m.in. motywów adopcji, wiedzy o rozwoju dziecka i jego potrzebach, stanu zdrowia kandydatów, więzi małżeńskich, statusu materialnego. Odbywają się również badania psychologiczne, których wyniki przedstawione są w opinii pisanej przez psychologa ośrodka. Przeprowadzany jest wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania. Osoby ubiegające się o zaświadczenie kwalifikacyjne, biorą udział w spotkaniach, warsztatach i dyskusjach problemowych.

Formą przygotowawczą do procesu adopcyjnego jest szkolenie rodziców metodą grupową na podstawie programów ministerialnych. Zdarza się, że z uwagi na szczególne wskazania dotyczące dziecka i dla jego dobra kandydaci przygotowują się indywidualnie. Po ukończeniu szkolenia komisja kwalifikacyjna podejmuje decyzje o zakwalifikowaniu małżonków bądź osoby samotnej. Uzyskanie zaświadczenia kwalifikacyjnego otwiera możliwości rozpoczęcia poszukiwania dziecka. Rodzicom przedstawiana jest dokumentacja dziecka wybranego na podstawie opinii wychowawców, lekarzy, psychologa oraz omówiona zostaje jego sytuacja rodzinna i prawna. Po wyrażeniu przez rodziców gotowości do adopcji konkretnego dziecka następuje wizyta w placówce pieczy zastępczej, w której ono przebywa. Następnie składany jest do Sądu Rodzinnego – Wydział Rodzinny i Nieletnich – wniosek o adopcję i zmianę miejsca pobytu dziecka oraz cała dokumentacja z ośrodka adopcyjno-opiekuńczego. Zgoda Sądu na rozpoczęcie sprawowania bezpośredniej opieki nad dzieckiem, daje możliwość rodzicom preadopcyjnym zabrania go do domu.

W kolejnych miesiącach prowadzone są procedury sądowe zmierzające do orzeczenia przysposobienia. W tym czasie następuje m.in. wizyta kuratora sądowego i pracownika ośrodka adopcyjnego w domu rodziców, celem poznania realizacji obowiązków opiekuńczo-wychowawczych wobec dziecka. Rozprawa w Sądzie Rodzinnym o przysposobienie odbywa się z udziałem opiekuna prawnego dziecka. Orzeczenie o adopcji wymaga okresu trzech tygodni na uprawomocnienie postanowienia.

Aktualne procedury związane z przysposobieniem dziecka regulowane są również zapisami ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

 

 

Autor:

Dr Agnieszka Regulska

Wydział Studiów nad Rodziną

Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

 

Pełna treść artykułu wraz z przypisami jest dostępna bezpłatnie w pliku pdf

 

 

Jesteś tu::