Socjologiczne aspekty małżeństwa i rodziny

Narzeczeni wobec wiary, życia, płodności i wychowania

 WPROWADZENIE

Podmioty wychowujące 

Analiza środowiska ludzi młodych przygotowujących się do zawarcia związku małżeńskiego prowadzi do uzgodnienia zadań pedagogicznych, jakie stoją przed podmiotami zobowiązanymi do troski o to przygotowanie. Pierwszym podmiotem jest rodzina, jako autor i przekaziciel życia i jej środowisko. Rodzina ma naturalne prawa do wychowania, kształcenia, a w tym przypadku, do przekazania wartości, które wypływają z jej podstawowych treści życia – duchowych i materialnych. Nikt nie może, ani nie powinien zastępować rodziny w przygotowaniu dalszym nowych członków rodziny – dorosłych dzieci − do właściwego zrozumienia i podjęcia zadań, do realizacji odpowiedzialnej miłości.

Obok rodziny, na zasadach pomocniczości, rolę wychowawczą i obowiązek kształcenia ogólnego i zawodowego, przejmuje państwo. Czyni to poprzez organizację i finansowanie różnych stopni edukacji. Proponuje rodzicom pomoc w kształceniu i wychowaniu nowego pokolenia nie tylko dla dobra rodzin, ale i całej społeczności. Powstaje jednak pytanie, jak daleko strona państwowa – odpowiednie ministerstwa (edukacji, szkolnictwa), mogą ingerować w sprawy wychowania i kształcenia w sferze tak delikatnej i intymniej jak życie rodzinne? Obserwacja procesów wychowawczych wskazuje na konieczność ścisłej współpracy państwa z rodzinami, nieustannego konsultowania zakresu wiedzy i sposobów wychowania nowego pokolenia.

Do roli wychowawczej nowego pokolenia włączają się także inne podmioty, stosownie do stopnia i zakresu potrzeb duchowych człowieka. Do nich zaliczają się podmioty zainteresowane podtrzymywaniem i rozwojem kultury duchowej danego społeczeństwa. Jednym z nich jest Kościół katolicki, który proponuje, naucza i głosi religię objawioną, głęboko ugruntowaną historycznie, społecznie i personalnie w naszym narodzie. Mandat ewangelizacyjny Kościoła jest usankcjonowany prawnie na zasadzie wolności religijnej, wolności obywatelskiej i wolności osobistej każdego człowieka. Religię wybiera się dobrowolnie i dobrowolnie przekazuje się treści religijne w ramach procesów wychowawczych w rodzinie. Rodzina wolna i swobodna w swoich poglądach religijnych nabiera praw do występowania publicznego, jest w sposób naturalny widoczna na arenie życia społecznego własnego narodu i państwa.

Do współpracy wychowawczej i wpływania na rozwój intelektualny zaproszone są także inne organizacje społeczne, jeśli tylko przejawiają dobą wolę i reprezentują treści oraz formy zgodne z działaniami powyżej wymienionych podmiotów, to jest: rodziny, państwa i Kościoła. Do takich podmiotów można zaliczyć, w sposób ogólny, środki masowego przekazu: radio, prasę, telewizję, Internet. Działalność pomocnicza tego rodzaju podmiotów społecznych powinna być nieustannie śledzona i weryfikowana przez podmiot zasadniczy, którym jest rodzina.

Wychowanie do małżeństwa i rodziny

Wychowanie do małżeństwa i rodziny dokonuje się poprzez udział rodziców, szkoły, państwa i danego środowiska. Rodzina ulega nieustannym zmianom, tak na polu świadomości, jak i w swojej wewnętrznej strukturze życia. Ta struktura to przemijające fazy życia każdego z jej członków, szczególnie dotyczy to wzrostu i dojrzewania dzieci. Niewątpliwie zmieniają się także poglądy na skutek oddziaływania życia społecznego, ogólnie określanego jako kultura. Ta właśnie kultura opiera się na trwałych normach i zasadach postępowania – także wychowania. Mówimy tutaj o podstawowych wartościach rodziny, którymi są wzajemna i trwała miłość oraz przekazywanie życia. Podstawowa zatem treść życia rodziny, tzw. materia życia rodzinnego, a w teologii małżeństwa i rodziny określana jako materia sakramentu małżeństwa, stanowi podstawę egzystencji tak dla samej rodziny, jak i dla społeczności narodowej i państwowej. W ramy tej treści należy umieścić także życie duchowe rodziny opierające się na wyznawanych i praktykowanych wartościach.

Każda rodzina jest w pewnym sensie inna, różni się charakterami poszczególnych jej członków, ma swoją historię wzajemnej miłości oraz trajektorię zmian zachodzących w każdym dziecku, które się narodziło i zostało poddane procesowi wychowawczemu rodziców. W nauczaniu Kościoła ten proces wychowawczy nazywamy przygotowaniem dalszymdo życia małżeńskiego i rodzinnego. Są to wzory zachowań, przykłady życia, sposoby rozwiązywania konfliktów, normy i zasady postępowania wobec siebie i wobec innych. To przygotowanie dalsze jest właściwe każdej społeczności ludzkiej, dzieje się ono samoistnie, naturalnie i stanowi o kulturze życia rodzinnego w danej społeczności.

W nauczaniu Kościoła katolickiego występują trzy dokumenty: adhortacja apostolska Jana Pawła II o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym Familiaris consortio (FC) , dokument Papieskiej Rady do Spraw Rodziny Przygotowanie do sakramentu małżeństwa (PSM)oraz wskazania Episkopatu Polski zawarte w Dyrektorium Duszpasterstwa Rodzin (DDR). W ramach Kościołów lokalnych poszczególne episkopaty wydają własne instrukcje i programy przygotowań narzeczonych do sakramentu małżeństwa i życia rodzinnego.

Według sugestii duszpasterstwa rodzin Kościół przewidział i proponuje przygotowanie bliższe. Jest ono zaproponowane młodzieży dorosłej, takiej, która uczestniczy w katechizacji szkolnej w ramach ostatnich lat nauki. Dorastająca młodzież wykazuje zainteresowanie swoim przyszłym życiem w związkach małżeńskich. Powinna jednak też potrafić zrozumieć społeczne role małżeństwa i rodzicielstwa, jako udziału w wielkich zadaniach każdego organizmu narodowego i państwowego. Do przygotowania bliższego należy zrozumienie i świadome praktykowanie innych sakramentów, ze szczególnym uwzględnieniem sakramentu pojednania i Eucharystii. Sakrament małżeństwa wpisuje się bowiem w ogólne zadanie uświęcenia siebie, a także pomoc w życiu religijnym drugiego człowieka, w tym wypadku przyszłego współmałżonka.

Młodzieży dorosłej, która nie uczestniczyła w przygotowaniu bliższym w szkole, zajęta była studiowaniem lub pracą, proponuje się zestaw dziesięciu konferencji, połączonych ze skupieniem i udziałem w spotkaniach w parafialnej poradni rodzinnej. Najczęściej to przygotowanie dotyczy już zadeklarowanych par narzeczonych, pragnących zawrzeć związek małżeński w najbliższym czasie (zalecane jest przygotowanie trzymiesięczne).

W dokumentach Kościoła proponowane jest przygotowanie bezpośrednie, które dotyczy już zdecydowanych na sakrament małżeństwa i założenie rodziny. Najczęściej są to już pary narzeczonych, którym Kościół proponuje ponowne przyjrzenie się swojej miłości i skonfrontowanie jej z teologią małżeństwa i rodziny. Ten czas przygotowania zadecyduje o wartościach, które będą dominowały w przyszłym związku małżeńskim. W przygotowaniu bezpośrednim proponuje się narzeczonym czas na głębsze przyjrzenie się własnym osobowościom, własnej hierarchii wartości oraz na próbę oceny własnej miłości ofiarowanej jako dar drugiej osobie.

Przygotowanie bezpośrednie przyjmowało na przestrzeni ostatnich lat coraz bardziej sformalizowane formy i, w zależności od potrzeb, diecezje zastosowały tzw. kursy przedmałżeńskie: roczne, trzymiesięczne lub w formie skróconej − do spotkań weekendowych. W sytuacjach naglącej potrzeby przygotowanie redukuje się, stosownie do mentalności i stopnia religijności, do indywidualnego spotkania z duszpasterzem.

 

ANALIZA ANKIETY DLA NARZECZONYCH

PRZYGOTOWUJĄCYCH SIĘ DO SAKRAMENTU MAŁŻEŃSTWA

Przeprowadzono analizę środowiska wielkomiejskiej parafii zlokalizowanej w Warszawie, liczącej ponad 20 tys. mieszkańców. Zgodnie z obserwacjami poczynionymi w ramach diecezjalnych badań statystycznych, stwierdzono w niej cotygodniową obecność wiernych na niedzielnej mszy św. w liczbie około 3300 osób (16,5 %).

Zaproponowano narzeczonym zgłaszającym się do parafii w celu zawarcia sakramentu małżeństwa, anonimową ankietę zawierającą podstawowe pytania dotyczące świadomości podejmowanego zadania życia małżeńskiego i rodzinnego. Postawiono także zapytania odnoszące się do wiedzy religijnej i praktyk religijnych na poziomie podstawowym i średnim. W ankiecie wzięło udział ponad 100 osób, w prawie równej mierze kobiet i mężczyzn. Każdy z ankietowanych odpowiadał samodzielnie i był uprzedzony, co do potrzeby odpowiedzi przemyślanych i prawdziwych. Do autentycznych wypowiedzi zachęcała perspektywa użycia otrzymanych danych w dalszej działalności edukacyjnej, wychowawczej i formacyjnej na korzyść przyszłych małżeństw i rodzin.

Ogólny rys socjologiczny narzeczonych

Większość ankietowanych reprezentowała wiek pomiędzy 28 a 32 rokiem życia, co świadczy o dojrzałości osobowej i wiekowej do podjęcia decyzji o zawarciu małżeństwa. Młodsi, urodzeni w latach 1991–1995, reprezentowali tylko 13% badanej grupy. Przeciętny wiek narzeczonego/narzeczonej wynosi więc 32 lata. Jest to dość zaawansowany wiek zawierania małżeństw i świadczy o przesuwaniu się momentu podejmowania decyzji o związku mężczyzny i kobiety. Należy śledzić przyczyny tego zjawiska, szczególnie uwzględniając wcześniejsze decyzje narzeczonych o byciu w związku nieformalnym.

 

 Wykres nr 1

 

Większość ankietowanych pochodzi ze środowiska wielkomiejskiego (miasto powyżej 100 tys. mieszkańców), mniej niż połowa badanej grupy z miejscowości od 30 do 50 tys. mieszkańców. Około 8% wywodziło się ze środowiska wiejskiego.

 

Charakterystyka poziomu wykształcenia przybrała następujące podziały procentowe: wykształcenie licealne 24%, szkoła zawodowa 6%, wykształcenie wyższe I stopnia 18%, wykształcenie wyższe II stopnia 39%. Taki poziom wykształcenia wskazuje na dominację wykształcenia wyższego II stopnia. Relacja wykształcenia na poziomie liceum do wykształcenia na poziomie szkoły zawodowej wskazuje na dominację grupy o wykształceniu licealnym (ponad czterokrotnie).

 

Odsetek osób z wykształceniem humanistycznym i wykształceniem technicznym jest podobny. Wśród narzeczonych pojawili się przedstawiciele medycyny, pedagogiki oraz filologii. W kategorii innego wykształcenia znalazły się: szkoły pomaturalne, średnie uzupełniające, technikum ekonomiczne, technikum oraz deklaracja podjęcia i realizacja studiów wyższych.

Wykres nr 2

 

Uogólniając, można mówić o dość wysokim poziomie wykształcenia badanej grupy oraz o zrównoważonym podziale wykształcenia humanistycznego, wykształcenia technicznego, wyższego i zawodowego.

Praca zawodowa

Większość pytanych o pracę zawodową wskazywało okres zatrudnienia w przedziale od 2 do 8 lat (57%). Początkujący w pracy zawodowej to tylko 3%. Zaawansowani zawodowo powyżej 8 lat uplasowali się na poziomie 12%. Dużą grupę, bo około 19%, stanowili narzeczeni, którzy deklarowali brak pracy, bądź nie udzielili na to pytanie odpowiedzi. Tak wysoki procent niezatrudnionych w środowisku wielkomiejskim wskazuje na poważne problemy społeczne i ekonomiczne, na jakie nowe małżeństwa napotykają przy podejmowaniu decyzji o małżeństwie i rodzinie.

Wykres nr 3

 

Analiza statusu narzeczeństwa

Narzeczeństwo w obecnej kulturze rozumiane jest dość szeroko; nawet sami zainteresowani nie stosują tego określenia w sposób precyzyjny. Według zwyczaju narzeczeństwo powinno trwać, po oficjalnej deklaracji o małżeństwie, około 1 roku.

W badanej grupie trwanie w narzeczeństwie przez rok i ponad rok deklarowało 34%. Około 12% zaznaczyło czas trwania swojego narzeczeństwa w przedziale 2 i ponad 2 lata, zaś 10% w przedziale 3 i ponad 3 lata. Łącząc grupę narzeczonych trwających w narzeczeństwie przynajmniej przez 1 rok, mamy wynik na poziomie 56%. Jest to wysoki wskaźnik par o dłuższym niż tradycyjny 1 rok okresie narzeczeństwa. Wskazuje to na zmianę formy doświadczenia stanu narzeczeństwa, które powoli, lecz systematycznie przekształca się w związek nieformalny, poprzedzający małżeństwo zadeklarowane.

Wykres nr 4

 

Fragment publikacji "Narzeczeni wobec wiary, życia, płodności i wychowania statystyka” ks. dra Zdzisława Struzika (IPJP2, Warszawa 2014).

 

 

Jesteś tu::